Phong cách thơ Hàn Mặc Tử là sự đan xen giữa thực và mộng, giữa một thế giới trong trẻo, tươi tắn và một thế giới đau thương, ám ảnh; hình ảnh trăng, hồn, sương khói xuất hiện dày đặc; câu hỏi tu từ được dùng để bộc lộ niềm khao khát giao cảm mà luôn mang nỗi ngờ vực. Đây thôn Vĩ Dạ là bài thơ trong chương trình thể hiện rõ nhất sự chuyển động từ thực sang mộng ấy.
Viết về Hàn Mặc Tử, học sinh dễ bị cuốn vào những câu chuyện quanh cuộc đời ngắn ngủi của ông. Bài này chủ ý đi ngược lại: chỉ giữ những thông tin tiểu sử chắc chắn và đặt toàn bộ sự chú ý vào câu chữ, để bạn có thể chứng minh phong cách bằng văn bản chứ không bằng giai thoại.
Thông tin tiểu sử nên dùng và nên tránh
Hàn Mặc Tử tên thật là Nguyễn Trọng Trí, sinh năm 1912, mất năm 1940. Ông sinh ở Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Trước khi dùng bút danh Hàn Mặc Tử, ông từng ký các bút danh khác như Phong Trần, Lệ Thanh. Ông mất khi mới 28 tuổi vì bệnh nặng, để lại một khối lượng thơ không nhiều nhưng rất đặc biệt.
Tập thơ Gái quê (1936) là tập được in khi ông còn sống. Những sáng tác về sau được biết đến qua các tập như Thơ điên (còn gọi là Đau thương), Xuân như ý, cùng một số kịch thơ. Đây thôn Vĩ Dạ nằm trong mảng sáng tác giai đoạn sau, nhưng mang vẻ trong trẻo hiếm có giữa nhiều bài thơ đau đớn cùng thời kỳ.
Quanh hoàn cảnh ra đời của Đây thôn Vĩ Dạ có những câu chuyện được kể khá rộng, liên quan đến một tấm bưu ảnh gửi từ Huế. Bạn có thể biết, nhưng khi làm bài không nên lấy câu chuyện ấy làm trục phân tích, càng không nên khẳng định "nhân vật em" trong bài là một người cụ thể. Bài thơ đứng được bằng chính văn bản; phân tích bám chữ luôn an toàn và sâu hơn.
Tương tự, bệnh tật của nhà thơ là sự thật, nhưng không nên dùng nó để giải thích máy móc từng hình ảnh. Nói rằng thơ ông mang nỗi đau và niềm khao khát sống mãnh liệt của một con người ý thức rõ sự chia lìa là đủ, và có cơ sở trong văn bản.
Hai cực của một thế giới thơ
Đọc nhiều bài của Hàn Mặc Tử, người ta thấy thơ ông dao động giữa hai cực. Biết hai cực này giúp bạn định vị ngay một đoạn thơ lạ đang nghiêng về phía nào và vì sao.
| Phương diện | Cực trong trẻo | Cực đau thương, ám ảnh |
|---|---|---|
| Hình ảnh | Nắng mới, hàng cau, vườn xanh, mái nhà tranh, cô gái quê | Trăng, hồn, máu, sương khói, những cảnh mơ hồ, dị thường |
| Không gian | Cụ thể, có thật, gần gũi | Mộng ảo, không xác định, mở ra vô tận |
| Cảm xúc | Rung động nhẹ nhàng, yêu đời, hoài niệm | Khắc khoải, đau đớn, ngờ vực |
| Ví dụ trong chương trình | Khổ một Đây thôn Vĩ Dạ; Mùa xuân chín | Khổ ba Đây thôn Vĩ Dạ với sương khói, nhân ảnh mờ |
Điều làm nên nét riêng là hai cực ấy không tách bạch mà thường cùng có mặt trong một bài, thậm chí chuyển hoá vào nhau. Đây thôn Vĩ Dạ đi từ cảnh Vĩ Dạ buổi sớm rất thực ở khổ một, qua cảnh sông trăng nửa thực nửa mộng ở khổ hai, đến thế giới sương khói hoàn toàn mờ ảo ở khổ ba. Đọc bài thơ theo trục chuyển động này giúp bạn có một luận điểm xuyên suốt, thay vì phân tích ba khổ rời rạc.
Mùa xuân chín, với câu mở "Trong làn nắng ửng khói mơ tan / Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng", nằm gần cực trong trẻo hơn: cảnh quê ngày xuân tươi tắn, có tiếng hát, có những cô gái. Nhưng ngay ở đó cũng có một nỗi bâng khuâng, nhớ nhung kín đáo ở cuối bài. Bạn nên chỉ ra chỗ chuyển ấy để thấy sự thống nhất trong phong cách.
Đây thôn Vĩ Dạ: khi cảnh thực trở thành cảnh mộng
Khổ thơ đầu mở bằng một câu hỏi: "Sao anh không về chơi thôn Vĩ?". Câu hỏi vừa như lời trách nhẹ, lời mời, vừa như nhà thơ tự hỏi mình. Tiếp theo là một bức tranh sáng và tươi: "Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên / Vườn ai mướt quá xanh như ngọc / Lá trúc che ngang mặt chữ điền". Nắng được nhắc hai lần, vườn xanh được so với ngọc, con người hiện ra kín đáo sau lá trúc. Đây là cực trong trẻo ở dạng đẹp nhất.
Sang khổ hai, cảnh bắt đầu chuyển: "Gió theo lối gió, mây đường mây / Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay". Gió và mây vốn đi cùng nhau lại bị tách thành hai ngả, gợi sự chia lìa. Rồi xuất hiện hình ảnh "sông trăng", "thuyền ai đậu bến", và câu hỏi "Có chở trăng về kịp tối nay?". Chữ "kịp" chứa cả một nỗi lo thời gian, một sự chờ đợi bất an. Cảnh không còn hoàn toàn là cảnh thực.
Khổ ba gần như rời hẳn mặt đất: "Mơ khách đường xa, khách đường xa / Áo em trắng quá nhìn không ra / Ở đây sương khói mờ nhân ảnh / Ai biết tình ai có đậm đà?". Chữ "mơ" mở đầu đã báo hiệu một thế giới mộng; điệp "khách đường xa" kéo dài khoảng cách; màu áo trắng đến mức "nhìn không ra"; sương khói làm mờ cả bóng người. Câu hỏi cuối với hai chữ "ai" phiếm chỉ để ngỏ niềm ngờ vực về tình người.
Khi viết, hãy làm nổi mạch chuyển này bằng những từ khoá: nắng, trăng, sương khói; thực, nửa thực nửa mộng, mộng. Một bảng nháp ba cột như vậy giúp bài viết có cấu trúc rõ, và chính cấu trúc ấy là một biểu hiện của phong cách Hàn Mặc Tử.
Hình ảnh trăng và câu hỏi tu từ: hai tín hiệu dễ nhận
Trăng là hình ảnh trở đi trở lại. Trong thơ Hàn Mặc Tử, trăng không chỉ là cảnh mà thường được vật chất hoá, có thể chở, có thể chứa, có thể trôi. "Thuyền ai đậu bến sông trăng đó / Có chở trăng về kịp tối nay?" là ví dụ quen thuộc: dòng sông thành sông trăng, trăng thành một thứ có thể chuyên chở. Khi gặp trăng trong một đoạn thơ của ông, hãy hỏi trăng ở đây làm gì, đứng cho điều gì.
Trăng gắn với cả niềm khao khát lẫn nỗi cô đơn. Trăng đẹp, trong, nhưng xa. Ước "chở trăng về" là ước được gần cái đẹp, được giao cảm; còn băn khoăn "kịp tối nay" là nỗi sợ không còn thời gian. Hai mặt này nên được nói cùng nhau.
Câu hỏi tu từ xuất hiện ở những điểm then chốt. Đây thôn Vĩ Dạ có ba khổ, mỗi khổ đều chứa câu hỏi: mở bằng một câu hỏi, giữa bài và cuối bài cũng là câu hỏi. Những câu hỏi ấy không cần trả lời; chúng là cách nhà thơ bộc lộ khát khao, hoài nghi và nỗi day dứt.
Đại từ phiếm chỉ "ai" làm mờ chủ thể. "Vườn ai", "thuyền ai", "tình ai" — chữ "ai" lặp lại khiến người, cảnh và tình đều trở nên xa xôi, khó nắm bắt. Phân tích chữ "ai" là một cách hay để chứng minh cảm giác chia cách trong thơ ông.
Ngôn ngữ và nhịp thơ: biến hoá trong khuôn thất ngôn
Đây thôn Vĩ Dạ viết theo thể thất ngôn, mỗi câu bảy chữ, nhưng nhịp thơ không đều đặn như thơ Đường. Câu "Gió theo lối gió, mây đường mây" ngắt làm hai vế đối nhau, tạo hiệu quả chia tách; câu "Mơ khách đường xa, khách đường xa" lặp lại một cụm, tạo cảm giác vọng xa. Từ ngữ vừa có nét cổ điển (thất ngôn, đối) vừa có nét rất hiện đại (câu hỏi trực tiếp, cảm xúc cá nhân, từ ngữ tạo hình mới như "mướt quá").
Những từ láy và từ chỉ mức độ cũng đáng chú ý. "Mướt quá", "trắng quá" dùng phó từ "quá" theo lối khẩu ngữ, làm câu thơ như một tiếng thốt lên. "Buồn thiu" là từ dân dã được đặt cho dòng nước, nhân hoá cảnh vật bằng một trạng thái rất người. Sự kết hợp giữa cách nói đời thường và hình ảnh kỳ ảo là một nét riêng của ngôn ngữ Hàn Mặc Tử.
Màu sắc cũng là một tín hiệu đáng để ý. Khổ đầu có màu xanh như ngọc của vườn và ánh vàng của nắng mới; khổ cuối chỉ còn màu trắng của áo và của sương khói, trắng đến mức xoá nhoà hình người. Sự rút dần của màu sắc đi song song với sự rời xa của cảnh thực, nên bạn có thể dùng nó như một dẫn chứng phụ cho mạch thực – mộng đã nêu.
Bạn nên tránh dùng những tính từ phóng đại khi nhận xét, như "ngôn ngữ thần sầu", "câu thơ siêu thực tuyệt đỉnh". Nhận xét tốt là nhận xét chỉ được chỗ: phó từ nào, phép đối nào, nhịp ngắt ở đâu, và tác dụng của chúng. Với thơ ông, càng nói cụ thể càng thấy cái lạ.
Lập dàn ý phần đánh giá phong cách cho một bài thơ Hàn Mặc Tử
Sau khi phân tích chi tiết, phần đánh giá nghệ thuật và phong cách cần gọn mà chắc. Một trình tự dễ áp dụng:
- Nêu nét khái quát nhất: sự đan xen thực và mộng, hoặc hai cực trong trẻo và đau thương, tuỳ đoạn thơ.
- Chỉ ra trục chuyển động trong bài hoặc trong đoạn, kèm hai đến ba từ khoá làm mốc.
- Phân tích một hình ảnh đặc trưng như trăng, sương khói, nắng mới, nói rõ ý nghĩa của nó trong văn cảnh.
- Chỉ ra vai trò của câu hỏi tu từ và đại từ phiếm chỉ trong việc bộc lộ tâm trạng.
- Nhận xét về ngôn ngữ và nhịp thơ: phần cổ điển, phần hiện đại.
- Kết bằng đánh giá đúng mức: thơ Hàn Mặc Tử đem đến cho Thơ Mới một thế giới hình ảnh lạ và một nỗi khát khao giao cảm mãnh liệt.
Trong cả sáu bước, không bước nào cần đến chuyện đời tư. Nếu bạn muốn nhắc tiểu sử, chỉ một câu ở mở bài là đủ. Phần lớn thời gian nên dành cho văn bản, nơi người chấm muốn thấy năng lực đọc của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Hàn Mặc Tử tên thật là gì, sinh năm nào?
Hàn Mặc Tử tên thật là Nguyễn Trọng Trí, sinh năm 1912 và mất năm 1940. Ông sinh ở Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị, và từng dùng các bút danh Phong Trần, Lệ Thanh trước khi lấy bút danh Hàn Mặc Tử.
Đây thôn Vĩ Dạ có phải viết về một người cụ thể không?
Có những câu chuyện kể quanh hoàn cảnh ra đời của bài thơ, nhưng khi làm bài không nên khẳng định nhân vật em là một người cụ thể. Hãy phân tích hình tượng trong văn bản: người con gái xứ Huế, cảnh Vĩ Dạ và nỗi khao khát giao cảm của nhà thơ.
Vì sao gọi thơ Hàn Mặc Tử là sự đan xen thực và mộng?
Vì trong nhiều bài, cảnh thực và cảnh mộng cùng có mặt, chuyển hoá vào nhau. Đây thôn Vĩ Dạ đi từ khu vườn buổi sớm rất thực đến dòng sông trăng nửa thực nửa mộng rồi thế giới sương khói mờ ảo hoàn toàn.
Câu "Có chở trăng về kịp tối nay?" có ý nghĩa gì?
Câu thơ thể hiện khát khao được gần cái đẹp, được giao cảm, đồng thời chứa nỗi lo âu về thời gian qua chữ kịp. Trăng được vật chất hoá thành thứ có thể chở, một cách nhìn rất riêng của Hàn Mặc Tử.
Mùa xuân chín có mang phong cách giống Đây thôn Vĩ Dạ không?
Có điểm gần nhau ở vẻ trong trẻo, tươi tắn của cảnh quê và nỗi bâng khuâng kín đáo. Mùa xuân chín nghiêng nhiều hơn về cực trong trẻo, trong khi Đây thôn Vĩ Dạ chuyển dần sang thế giới mộng ảo ở khổ cuối.
Có nên dùng bệnh tật của nhà thơ để giải thích hình ảnh trong thơ?
Không nên giải thích máy móc từng hình ảnh bằng bệnh tật. Bạn chỉ nên nói khái quát rằng thơ ông mang nỗi đau và khát vọng sống mãnh liệt, rồi chứng minh bằng chính câu chữ trong bài.