PheBinh.comPhê Bình
Khái niệm lý luận và phê bình văn học

Ý tại ngôn ngoại và tính hàm súc: đọc phần không được nói ra trong thơ văn

Ý tại ngôn ngoại là gì, tính hàm súc tạo ra bằng cách nào, ví dụ Thu điếu, Qua Đèo Ngang, Chiều tối, và cách phân tích phần ý nằm ngoài câu chữ mà không suy diễn.

Still pond in a Ninh Bình village at dawn, small bamboo boat moored among water lilies, a figure in a conical hat sitting quietly at the bank, seen from far behind

Ý tại ngôn ngoại nghĩa là ý nằm ở ngoài lời: điều quan trọng nhất của câu thơ, bài văn không được nói thẳng ra mà để người đọc tự cảm nhận qua hình ảnh, khoảng lặng, cách sắp xếp chữ. Tính hàm súc là phẩm chất "lời ít ý nhiều" của ngôn ngữ nghệ thuật, nhờ đó một câu ngắn chứa được nhiều tầng cảm xúc và suy nghĩ.

Hai khái niệm này là chìa khoá để đọc thơ trung đại và nhiều bài thơ hiện đại. Học sinh hay phân tích thơ bằng cách diễn xuôi từng câu, và vì thế bỏ lỡ đúng phần hay nhất: phần không được viết ra. Bài này giải thích nguồn gốc khái niệm, các cách tạo nên tính hàm súc, ví dụ từ những bài thơ quen thuộc, và cách viết về "phần ngoài lời" mà vẫn bám văn bản.

Nguồn gốc và nghĩa của "ý tại ngôn ngoại"

"Ý tại ngôn ngoại" là một cụm Hán Việt, gắn với quan niệm thẩm mỹ của thơ ca cổ điển phương Đông, đặc biệt thơ Đường. Theo quan niệm ấy, bài thơ hay không nói hết; nó như bức tranh thuỷ mặc chỉ vẽ vài nét, phần còn lại là khoảng trống để người xem tự hình dung. Lời thơ là cái ngón tay chỉ trăng, còn ý thơ là vầng trăng, người đọc phải nhìn theo ngón tay mà thấy trăng.

Ví dụ quen thuộc là bài thơ của Lý Bạch mà người Việt thường gọi là Tĩnh dạ tứ: "Cử đầu vọng minh nguyệt / Đê đầu tư cố hương", tức ngẩng đầu nhìn trăng sáng, cúi đầu nhớ quê nhà. Bài thơ không tả nỗi nhớ dài dòng; chỉ hai động tác ngẩng và cúi đã chứa cả một tâm trạng. Cái hay nằm ở những gì diễn ra trong lòng người giữa hai động tác ấy.

Văn học trung đại Việt Nam tiếp thu quan niệm này và để lại nhiều bài thơ hàm súc. Nhưng tính hàm súc không chỉ có ở thơ cổ. Trong văn xuôi hiện đại, người ta hay nhắc tới "nguyên lý tảng băng trôi" gắn với tên nhà văn Hemingway: phần nổi trên mặt nước chỉ là một phần nhỏ, phần chìm bên dưới mới lớn. Ở Việt Nam, những truyện ngắn ít sự kiện của Thạch Lam cũng thường được đọc theo tinh thần này.

Cần phân biệt hai khái niệm trong tiêu đề. Ý tại ngôn ngoại nói về vị trí của ý: ý nằm ngoài lời. Tính hàm súc nói về mật độ của lời: một lời chứa nhiều ý. Hai điều thường đi cùng nhau, vì muốn lời ít mà ý nhiều thì phải để phần lớn ý nằm ngoài lời. Trong bài làm, bạn có thể dùng một trong hai khái niệm, miễn là chỉ ra được cụ thể phần ý ấy là gì và nó được gợi bằng cách nào.

Những cách tạo nên tính hàm súc

Lấy động tả tĩnh. Dùng một âm thanh hay chuyển động nhỏ để làm nổi sự yên tĩnh. Câu "Cá đâu đớp động dưới chân bèo" trong Thu điếu của Nguyễn Khuyến chỉ có một tiếng động khẽ, và chính tiếng động ấy làm không gian ao thu càng tĩnh lặng, cũng làm lộ ra tâm trạng trầm lặng của người ngồi câu.

Chấm phá, chọn một nét tiêu biểu. Thay vì tả toàn cảnh, nhà thơ chọn một hai nét đặc trưng. Câu đầu bài Chiều tối của Hồ Chí Minh, theo bản dịch "Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ", chỉ cần một cánh chim đã gợi cả buổi chiều nơi núi rừng và gợi ngầm cảnh người tù chưa có chốn nghỉ.

Tả cảnh để nói tình. Cảnh không được tả cho riêng cảnh mà để gửi gắm tâm trạng. Thủ pháp này quen thuộc tới mức có hẳn tên gọi riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng mỗi khi cảnh hiện lên đơn độc, vắng lặng, rất có thể đó là tâm trạng đang được nói gián tiếp.

Khoảng lặng, câu hỏi không lời đáp, kết thúc lửng. Câu hỏi tu từ, câu thơ dừng lại đột ngột, hay một kết thúc không giải quyết để lại khoảng trống cho người đọc. Khoảng trống ấy không phải chỗ thiếu, mà là chỗ cảm xúc được mời vào.

Điển cố, hình ảnh ước lệ có sẵn nghĩa. Trong thơ trung đại, một hình ảnh như tùng, cúc, trúc, mai hay một điển cố mang sẵn cả một lớp nghĩa được cộng đồng người đọc chia sẻ, nên một chữ có thể gợi cả một câu chuyện.

Đọc ví dụ: phần ngoài lời trong Qua Đèo Ngang

Bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan tả cảnh đèo lúc chiều tà: cỏ cây chen đá, lá chen hoa, vài chú tiều dưới núi, mấy nhà chợ bên sông. Nếu chỉ diễn xuôi, ta có một bức tranh phong cảnh. Nhưng nhìn kỹ, mọi hình ảnh con người đều nhỏ, thưa, xa; còn thiên nhiên thì bề bộn. Cảnh vật như đang nói giùm một cảm giác cô quạnh.

Hai câu luận "Nhớ nước đau lòng con quốc quốc / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia" dùng âm thanh tiếng chim để gợi nỗi nhớ. Tiếng chim quốc, chim đa đa vang lên trong cảnh chiều, đồng âm với "nước" và "nhà", nên nỗi nhớ được nói qua tiếng chim mà không cần một lời than trực tiếp. Phần ngoài lời ở đây là tâm trạng của người lữ khách trên đường xa và, như nhiều người cảm nhận, cả nỗi hoài niệm về một thời đã qua.

Câu kết "Một mảnh tình riêng, ta với ta" là chỗ hàm súc nhất. Không có từ "cô đơn" nào, nhưng cách chia mảnh, cách lặp "ta với ta" đã nói hết sự lẻ loi: giữa trời non nước rộng lớn, chỉ còn một mình đối diện với chính mình. Khi phân tích, bạn chỉ ra những yếu tố tạo nghĩa ấy, rồi mới nói phần ý mà chúng gợi ra.

Cách viết về "phần ngoài lời" mà không suy diễn

Phân tích ý tại ngôn ngoại là nói về điều văn bản không nói, nên dễ trượt thành suy diễn. Trình tự sau giữ cho đoạn văn luôn có điểm tựa.

  1. Nêu điều câu chữ nói trực tiếp: hình ảnh gì, âm thanh gì, sự việc gì.
  2. Chỉ ra thủ pháp tạo ra khoảng trống: lấy động tả tĩnh, chấm phá, câu hỏi không lời đáp, cách ngắt nhịp.
  3. Nói phần ý được gợi ra, dùng những cụm có mức độ như "gợi", "ngầm cho thấy", "như muốn nói".
  4. Kiểm lại: phần ý ấy có khớp với toàn bài không, có phù hợp với hoàn cảnh sáng tác không.
  5. Đánh giá: vì sao nói gián tiếp lại hay hơn nói thẳng trong trường hợp này.

Ví dụ giả định cho bước cuối: "Nếu nhà thơ viết thẳng lòng mình buồn, câu thơ chỉ còn là một thông báo; chính việc để tiếng cá đớp động khẽ khàng nói thay mới khiến người đọc tự cảm thấy nỗi buồn lặng lẽ ấy." Câu đánh giá kiểu này cho thấy bạn hiểu giá trị của tính hàm súc chứ không chỉ gọi tên nó.

Tính hàm súc trong thơ hiện đại và văn xuôi

Ý tại ngôn ngoại thường được dạy cùng thơ trung đại, nhưng tinh thần ấy vẫn sống trong văn học hiện đại. Một vài ví dụ để bạn mở rộng khi làm bài.

  • Trong Sang thu của Hữu Thỉnh, hai câu "Sấm cũng bớt bất ngờ / Trên hàng cây đứng tuổi" ngoài nghĩa tả cảnh còn gợi suy ngẫm về con người từng trải, bình tĩnh hơn trước những biến động.
  • Ca dao "Khăn thương nhớ ai / Khăn rơi xuống đất" không nói người con gái nhớ ai, nhớ thế nào; nỗi nhớ hiện ra qua chiếc khăn và những cử chỉ lặp đi lặp lại.
  • Truyện ngắn Hai đứa trẻ có rất ít sự kiện; những gì quan trọng nhất là tâm trạng chờ đợi không gọi được thành lời của hai chị em, hiện lên qua cảnh vật và ánh sáng.
  • Đoạn kết nhiều truyện ngắn hiện đại thường dừng ở một hình ảnh thay vì một lời kết luận, để người đọc tự hoàn tất ý nghĩa.

Điểm chung của các ví dụ là người viết tin vào người đọc. Khi phân tích, bạn đang đáp lại niềm tin ấy bằng việc đọc chậm, đọc kỹ, và nói ra phần ý một cách có trách nhiệm.

Những lỗi hay gặp khi phân tích tính hàm súc

Phân tích phần ngoài lời là kỹ năng khó, và lỗi thường rơi vào hai đầu: hoặc không dám nói gì ngoài câu chữ, hoặc nói quá xa câu chữ. Bảng dưới gom các lỗi phổ biến cùng cách sửa.

LỗiBiểu hiệnCách sửa
Diễn xuôiChuyển lời thơ thành câu văn xuôi rồi dừng, ví dụ "nhà thơ ngồi câu cá mà mãi không được con nào"Hỏi tiếp: câu thơ để lộ tâm trạng gì mà không nói ra
Gắn nhãnViết "câu thơ hàm súc, ý tại ngôn ngoại" mà không chỉ ra ý ngoài lời là gìMỗi lần gọi tên khái niệm phải nói rõ phần ý cụ thể được gợi ra
Suy diễn xaGán cho hình ảnh những ý nghĩa chính trị, đời tư không có căn cứĐối chiếu với toàn bài và hoàn cảnh sáng tác; dùng từ có mức độ như "gợi", "có thể hiểu"
Bỏ qua chữ then chốtPhân tích cả câu chung chung, không dừng ở chữ tạo nghĩaTìm chữ gánh nghĩa nhiều nhất, như chữ "động" trong "đớp động", cặp "ta với ta"
Tách cảm xúc khỏi hình ảnhNói tâm trạng nhà thơ trước, rồi mới tìm câu thơ để "minh hoạ"Đi từ hình ảnh đến tâm trạng, đúng chiều mà người đọc thật sự trải nghiệm

Trở lại Thu điếu: câu "Tựa gối buông cần lâu chẳng được" thường được đọc là chuyện câu không được cá, nhưng nhiều người cảm nhận chữ "chẳng được" còn gợi một nỗi buồn không gọi thành tên của nhà nho trước thời cuộc. Cách hiểu này hợp lý khi đặt cạnh không khí tĩnh lặng, se lạnh của cả bài và cảnh ngộ của Nguyễn Khuyến những năm về ở ẩn; nếu tách khỏi các căn cứ ấy, nó sẽ thành suy diễn.

Câu hỏi thường gặp

Ý tại ngôn ngoại và tính đa nghĩa khác nhau thế nào?

Ý tại ngôn ngoại nhấn vào việc ý quan trọng nằm ngoài lời, không nói thẳng. Tính đa nghĩa nhấn vào việc văn bản có nhiều cách hiểu. Hai khái niệm liên quan: khi ý nằm ngoài lời, người đọc phải tự điền, và thường điền theo nhiều cách, nên văn bản hàm súc dễ trở nên đa nghĩa.

Thơ dài có hàm súc không, hay chỉ thơ ngắn?

Thơ ngắn dễ thấy tính hàm súc hơn, nhưng thơ dài và văn xuôi vẫn có thể hàm súc ở từng câu, từng hình ảnh. Truyện Kiều là tác phẩm dài, nhưng nhiều câu chỉ tám, sáu chữ đã chứa cả một tâm trạng. Hàm súc là phẩm chất của cách dùng lời, không phụ thuộc độ dài.

Có cần nhắc nguyên lý tảng băng trôi khi phân tích truyện Việt Nam không?

Không bắt buộc. Nhắc ngắn có thể giúp bài viết có chiều rộng, nhưng phải gắn với văn bản cụ thể. Nếu nhắc, bạn nên nói đó là nguyên lý thường gắn với tên Hemingway và chỉ ra chỗ tương đồng, không gán rằng nhà văn Việt Nam học theo.

Làm sao để không diễn xuôi khi phân tích thơ hàm súc?

Sau mỗi câu thơ, bạn tự hỏi câu thơ này không nói điều gì mà vẫn khiến người đọc cảm thấy điều đó. Câu trả lời chính là phần cần phân tích. Diễn xuôi chỉ lặp lại lời thơ, còn phân tích chỉ ra cách lời thơ tạo ra phần ý ngoài lời.

Tính hàm súc có làm thơ khó hiểu không?

Có thể khó hơn với người đọc lướt, nhưng hàm súc khác với tối nghĩa. Thơ hàm súc vẫn có hình ảnh rõ ràng làm điểm tựa; người đọc kỹ sẽ thấy ý. Thơ tối nghĩa thì ngay cả điểm tựa hình ảnh cũng lộn xộn, khiến người đọc không biết bắt đầu từ đâu.

Đề đọc hiểu hỏi tác dụng của khoảng lặng, dấu chấm lửng thì trả lời ra sao?

Bạn nêu khoảng lặng ở đâu, nó tạo nhịp ngắt thế nào, rồi chỉ ra cảm xúc hoặc ý được gợi ra trong khoảng ngắt ấy, ví dụ sự nghẹn ngào, ngập ngừng hay một điều khó nói. Cuối cùng nói hiệu quả với người đọc: tạo dư âm, để người đọc tự cảm nhận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138